१९ असोज २०७९, बुधबार - October 5, 2022 Wednesday
सन्दर्भवस साहित्य

महिलाले सीमा नाघेर अघि बढ्नु पर्नेछः गीताञ्जली श्री

महिलाले सीमा नाघेर अघि बढ्नु पर्नेछः गीताञ्जली श्री
‘रेत समाधि’ को अंग्रेजी अनुवाद गर्ने डेजी रकवेलका साथ बुकर पुरस्कार स्वीकार्दै लेखिका गीताञ्जली श्री ।

हिन्दी लेखिका गीताञ्जली श्रीको उपन्यासले हालै अन्तर्राष्ट्रिय बुकर पुरस्कार हात पारेको छ । हिन्दी भाषामा लेखिएको यो पहिलो पुस्तक हो, जसले बुकर पुरस्कारको सम्मान पायो । उनको उपन्यास ‘रेत समाधि’ को अंग्रेजी अनुवाद चिरपरिचित अनुवादक डेजी रकवेलले ‘टुम अफ स्यान्ड’ नाममा अनुवाद गरेकी छन् । यसमा एक जना बृद्ध महिलाको कथा छ, जो आफ्नो पतिको मृत्युपछि अवसादमा पुग्छिन । सन् १९४७ मा भएको भारत-पाकिस्तान विभाजनको विकराल अवस्थामा उनी अचानक एक दिन पाकिस्तान गएर संघर्ष गर्ने निधो गर्छिन । महिला र आमा हुनुका नाताले उनले के-कस्तो परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ उपन्यासमा त्यसको वर्णन छ । उनै गीताञ्जलीसँग डीडब्ल्युले पुरस्कार, साहित्य र समाजका बारेमा गरेको विशेष कुराकानी ।

‘रेत समाधि’ मा तपाईंले महिला हुनुलाई सधैँ सीमाभित्र बाँधिने अनुभवसँग जोड्नु भएको छ । यसमा तपाईंको मूल आशय के हो ?

शताब्दीयौँदेखि महिलाको जसरी निर्माण गरिएको छ, उनीहरूका लागि कयौँ सीमा र दायराहरू कोरिएका छन् । महिला यस्तो हुनुपर्छ, त्यस्तो हुनुपर्छ भनिएको छ । सीमा र पर्खालहरूले उनीहरूको व्यक्तित्वमा निकै अर्थ राख्छ । तर, म के भन्दैछु भने दायरा र सीमा छन् भने त्यसलाई नाघ्नुले पनि अर्थ राख्छ । महिला हुनुको अर्थ नै सीमामा बाँधिनु हो तर त्यसैले तपाईंलाई त्यो सीमा नाघ्‍न उक्साउने गर्छ र महिलाहरू त्यस्ता सीमा, पर्खालहरू नाघेर अघि पनि बढ्छन् ।

अंग्रेजीमा ‘माई साइलेन्ट मदर’ का नाममा आएको उपन्यासले तपाईंलाई निकै प्रसिद्धि दिलायो । त्यसमा तपाईंले तीन पुस्ताका महिलाको कथा उकेर्नु भएको छ । ‘रेत समाधि’ मा पनि छुट्टा-छुट्टै पुस्ताका महिला र उनीहरूको आपसी सम्बन्धलाई देखाइएको छ । तपाईंलाई यस्ता विषयले किन आकर्षित गर्छन ?

यो संसारमा बसेर मैले बुकर पुरस्कारका विषयमा सोचेकी पनि थिइन । मेरा लागि यो सबै धेरै परको कुरा थियो, मानौँ कुनै अर्कै लोकको कुरा ।

आमाहरू निकै महत्वपूर्ण हुन्छन् । महिला भएकैले म महिलाहरूको जीवनलाई आफ्नै ढंगले बुझ्‍ने गर्छु । त्यस्ता कैयौँ कुराहरू हुन्छन्, जुन तपाईं र तपाईंको वरपरका मानिसका अनुभवबाट फुत्त निस्कन्छन् । तर, तपाईं थप के पनि हेर्नुहोस भने ‘हमारा शहर उस बरस’ भन्‍ने उपन्यासमा मैले हिन्दू, मुसलमानका विषयमा लेखेकी छु । भन्‍नुको अर्थ मेरो कल्पनामा, मेरो अनुभवमा, मेरो जीवनमा जे मलाई महत्वपूर्ण लाग्छ, त्यो लेखनीमा आउने गर्छ ।

आफ्नो उपन्यासका साथ गीताञ्जली श्री । फोटोः इन्डियन एक्सप्रेस

अन्तर्राष्ट्रिय बुकर पुरस्कारका लागि चुनिएपछि कस्तो महशुस भयो ?

म भारतमा बसेर हिन्दी भाषामा काम गर्छु । यो संसारमा बसेर मैले बुकर पुरस्कारका विषयमा सोचेकी पनि थिइन । मेरा लागि यो सबै धेरै परको कुरा थियो, मानौँ कुनै अर्कै लोकको कुरा । जति बेला मैले थाहा पाएँ कि म बुकरको छनोटमा परेकी छु, त्यतिबेला मलाई यसको महत्वबारे पनि थाहा थिएन । त्यति बेला मैले नाम मात्र सुनेकी थिएँ ।

त्यसपछि विभिन्‍न मानिसको फोन आउन थाल्यो र मेरो कामका बारेमा विभिन्‍न पत्र-पत्रिकामा लेख्‍न थालियो । त्यसपछि बल्ल, बिस्तारै थाहा भयो कि यो त ठूलै कुरा रहेछ । जब म ‘सर्ट लिस्ट’मा तानिएँ त्यति बेलासम्म यसका सबै आयाम बारे थाहा पाइसकेकी थिएँ ।

म के भन्दैछु भने दायरा र सीमा छन् भने त्यसलाई नाघ्नुले पनि अर्थ राख्छ । महिला हुनुको अर्थ नै सीमामा बाँधिनु हो तर त्यसैले तपाईंलाई त्यो सीमा नाघ्‍न उक्साउने गर्छ ।

हिजो-आज भारतमा हिन्दी पुस्तकको बजार कस्तो छ ?

समग्रमा मिश्रित खालको छ । यसका साथै तपाईंले के विषय हेक्का राख्नु पर्छ भने हिन्दी बोल्ने ठाउँहरू निकै गरिब छन् । शिक्षाको समस्या छ । पढे-लेखेका मानिस छन् र अनपढ पनि छन् । केरल (पूर्ण साक्षर) जस्ता राज्यसँग तुलना गर्ने हो भने त्यहाँ साहित्यलाई लिएर जस्तो रुझान छ हिन्दी भाषा बोलिने ठाउँहरूमा त्यस्तो विल्कुलै छैन । मानिस पढ्न चाहन्छन र के पनि चाहन्छन् भने उनीहरूले अझै धेरै पढ्न पाउन । तर, पुस्तकालय गएर सबैले पढ्नु सजिलो छैन ।

तपाईंलाई के लाग्छ, बुकर पुरस्कार पाएपछि हिन्दी पुस्तकको बजारलाई यसले केही सहयोग गर्छ ?

जब यस्तो खालको हलचल पैदा हुन्छ, तब तपाईं प्रकाशकको घेरामा तानिनु हुन्छ र प्रकाशक तपाईंको वरपर पनि छरिन पुग्छ । यतिबेला हिन्दी साहित्य जगत त्यस्तो प्रकाशको केन्द्रमा तानिएको छ । बल्ल मानिसलाई थाहा हुन थाल्यो कि हिन्दीमा पनि केही छ । हिन्दीका साथसाथै अन्य क्षेत्रीय भाषाका विषयमा पनि जिज्ञासा त अवश्य नै बढेको हुनुपर्छ ।

यति हुँदाहुँदै पनि के ध्यान दिइनु पर्छ भने लेखनको काम आफैमा निकै शान्त र निजी कृत्य हो । लेखनी त्यसरी नै चलिरहन्छ, जसरी आजसम्म चल्दै आईरहेको छ । भलै त्यो अहिले जति प्रकाशमा आओस वा नआओस ।

(अनुवादः नरेश ज्ञवाली)

प्रकाशित: २० जेठ २०७९ ११:४७ शुक्रबार

चेतलुङ
चेतलुङ